یکشنبه 28 آبان 1396
جملات قصار:
امام رضا (علیه السلام) :دانش گنجینه های با ارزشی است و کلیدهای آن پرسش است پس بپرسید خدایتان رحمت کند.                        امام صادق (ع) می فرمایند : سوال کلید گنج دانش است                        امیر المومنین علی (علیه السلام) : هرکس با خردمندان مشورت کند از پرتوی خردها روشنایی می گیرد .                       
  مقالات  


  پیگیری سوالات  

 کد رهگیری:



  ورود  
نام کاربری :   
کلمه عبور :   



به خاطر بسپار
[عضویت]
  ذکر ایام هفته  



  چه طولانی شده غیبت!!  

  سخنان نورانی  

زمان انتشار: 12 آبان 1394   16:16:34

اصول زبانشناسی قرآن کریم در معارف

نحوه بیانات قرآن کریم در معارف

 دین بیش از هر مکتبی عملگراست. در دین علم و دانش اغلب کاربردی است و کمتر دانش دینی را می توان یافت که دانش محض باشد و کاربرد عملی در یکی از ابعاد مربوطه نداشته باشد.به همین دلیل در تعلیم علوم و معارف دینی، قانع شدن حد قابل قبولی است. از نظر دین لازم نیست ارائه دانش را فراتر از این حد ادامه دهید چراکه هدف اصلی عمل کردن فرد به اقتضائات معارف است و نه شناخت تفصیلی آنها. شاید این ادعا عجیب بنظر برسد 
 
 
اصول زبانشناسی قرآن کریم در معارف
 از صدر اسلام ، دانشمندان مسلمان بر سر برداشتهایی که از قرآن داشته اند دچار اختلاف نظر بوده اند. پیدایش نحله های کلامی ، فقهی ، تفسیری ره آورد این تفاوت برداشتهاست. این اختلافات پس از گذشت چهارده قرن از نزول قرآن کریم همچنان در میان دانشمندان مسلمان پا برجاست. اختلافاتی که در بازخوردهای اجتماعی اش گاهی فتنه ها ، جنگها و کشتارها را  نیز موجب شده است. البته اختلاف در بین ابناء بشر در فهم مسائل، امری عادی و اجتناب ناپذیر است اما به نظر می رسد با شناسایی ریشه ها و ارائه نگاههای منطقی قابل توافق بتوان در کاهش اختلافات قدمی برداشت. البته اختلافات مد نظر عموما در کیفیات ، تفاصیل و جزئیات مسائل اسلامی است نه در اصل موضوعات و مسائل. یعنی بین فقیه و متکلم و فیلسوف و عارف مسلمان در اصل توحید اختلافی نیست و همه قائل به یگانگی خدای متعال هستند اما در تفصیل و چگونگی و کیفیت این مساله با هم اختلاف نظر دارند که البته اختلافی جزئی محسوب میشود و مستلزم آنست که طرفهای اختلاف از برخوردهای افراطی از قبیل لعن و تکفیر جدا خودداری نموده و با سعه صدر با دیگر گروههای فکری برخورد نمایند. اگر همه مذاهب و فرق اسلامی بر سر این موضوع توافق کنند که اختلاف بین آنها نه در اصل مسائل اسلامی بلکه در تفاصیل و جزئیات آنست مطمئنا زمینه تقریب و گفتگوی بین آنها بجای جنگ و کشتار فراهم می شود. 
بنظر می رسد یکی از دلایل اختلاف در برداشت از قرآن کریم عدم توجه کافی به زبان خاص قرآن در بیان معارف و اصول حاکم بر آن است. اگر ما قائل باشیم قرآن کریم بنابر اصول خاصی معارف خود را بیان کرده بهتر می توانیم شیوه و روش واقع نمایی آن را در الفاظ و عباراتش درک و برخی اختلاف تفسیرها را توجیه نماییم.
کمتر دانشمند مسلمانی را می توان یافت که در برخورداری قرآن از نحوه بیان خاص شک داشته باشد. همه ایشان معتقدند قرآن بیانی منحصر بفرد ، اعجاز آمیز، مختصر، مفید، با شکوه و تاثیر گذار دارد بطوری که سخن شناسان به سادگی می توانند کلام قرآن را درمیان یک متن عربی بواسطه لحن و بیان خاصش تشخیص دهند. ویژگی های لفظی قرآن کریم آنرا یک سر و گردن از هر سخن و کلام دیگری بالاتر نشان می دهد چرا که از بافتی الهی و منطبق بر حق و حقیقت برخوردار است و گوینده اش با اشراف تام بر حقایق هستی و با کاربرد دقیق و منحصربفرد کلمات منظور و مقصود خود را برای فهم مخاطبان القاء کرده است بلکه احاطه و اشراف او بر حقایق به نحوی بوده که توانسته در یک بیان ، مقاصد مختلفی را در لایه هایی معنایی متعدد به لفظ درآورد تا جایی که با وجود وضوح در ظاهر الفاظش اسرار بی پایانی در کلمات و جملات آن نهفته شده است. 
با وجود این ابعاد عمیق و پیچیده در قرآن کریم، الفاظ و معانی ظاهری آن در تحت اصولی ارائه شده است که در ذیل به آنها می پردازیم.
اصل بیان تربیتی 
بیان تربیتی نحوه خاصی از بیان است که در آن  مربی سعی می کند  متربی را به یک رفتار خاص ترغیب و آنرا در وی نهادینه سازد. چون در بیان تربیتی مقصود اصلی صدور فعل و نهادینه شدن صفتی در مخاطب است حقایق و دانشها در آن صرفا جنبه ابزاری و کاربردی دارند پس معارف و حقایق و واقعیات در بیان تربیتی از یک هدف به یک ابزار تبدیل می شوند. این نوع از بیان عمدتا در مباحث اخلاقی مورد استفاده قرار می گیرد، مباحثی که بخش قابل توجهی از متون دینی را به خود اختصاص می دهد. نمونه این مساله را در نگاه متون دینی به مساله مرگ می توان مشاهده کرد. دین بیانات مختلفی درباره مرگ دارد اما عمده مباحث مربوط به این موضوع در مواعظ و پندهاست. در این موعظه ها اغلب از مرگ چهره ای ارائه می شود که در مخاطب ترسی دائمی نسبت به آن ایجاد شود. نتیجه این رعب چیزی جز تبعیت بیشتر از احکام و تعالیم دین و پرهیز از مخالفت با آن نیست و این همان هدف اصلی در بیان تربیتی مرگ است. این نوع بیان حاکی از تمام حقایق در مساله مرگ نیست. مرگ ابعاد زیبا و روشن و دلارایی هم دارد که در برخی دیگر از بیانات دینی آمده است در عین حال این نوع نگاه مثبت کاملا تحت الشعاع آن نگاه ترس آور است. البته منظور ما این نیست که مرگ در همه ابعاد و انواع خود زیبا و مطلوب است بلکه منظور ما این است که در بیان تربیتی دینی مساله مرگ به نحو خاصی در اذهان جای داده می شود یا به عبارتی نگاه کاربردی و ابزاری به آن می شود . نتیجه آنکه در بیان تربیتی، علوم و معارف بنحو کاربردی مورد استفاده قرار می گیرند پس نباید در اینگونه از بیانات انتظار رعایت معیارهای علمی را داشته باشیم چرا که هدف اصلی در این نوع بیان بکارگیری مجموعه ای از واقعیتها و ذهنیت ها در راستای ایجاد یک رفتار یا خصلت اخلاقی در مخاطبین است و نه بیان علمی تفصیلی معارف بطوری که بتوان به آن در مسائل علمی استناد کرد. این مساله در روایات باید بیشتر مورد توجه قرار گیرد چه اینکه مواعظ در روایات بیشتر است. 
اصل اقناع
در باب تعلیم معارف به افراد حتی اهل ایمان اصلی بنام اصل اقناع وجود دارد. اصل اقناع را شاید بتوان یکی از نتایج عملگرایی در دین شمرد. دین بیش از هر مکتبی عملگراست. در دین علم و دانش اغلب کاربردی است و کمتر دانش دینی را می توان یافت که دانش محض باشد و کاربرد عملی در یکی از ابعاد مربوطه نداشته باشد.به همین دلیل در تعلیم علوم و معارف دینی، قانع شدن حد قابل قبولی است. از نظر دین لازم نیست ارائه دانش را فراتر از این حد ادامه دهید چراکه هدف اصلی عمل کردن فرد به اقتضائات معارف است و نه شناخت تفصیلی آنها. شاید این ادعا عجیب بنظر برسد و نقصی در آموزش دینی باشد اما حقیقت امر چیز دیگری است. دین دغدغه اطلاع تفصیلی انسان از حقایق عالم را ندارد به چند دلیل :
1- انسان در مسیر تکوینی خود به حقایق می رسد. مسیر بی پایان انسان بسوی خداوند در این دنیا و آخرت مسیر شناخت دریای بیکران حقایق دار وجود است پس اصراری بر توسعه فهم ناچیز مفهومی نیست.
2- فهم مفهومی فهمی نازل است. علم واقعی از نظر دین کشف قلبی است. العلم نور یقذفه الله فی قلب من یشاء و در وقوع کشف قلبی عمل و اخلاق پاک بیش از درک مفهومی اثر دارد.
3- مقصود دین جوشیدن علوم و معارف از درون و قلب خود انسانهاست لذا باید آنها را به راههای تحقق این امر راهنمایی نمود و ایشان را درگیر عقل محدود و ذهن رنگ گرفته نکرد.
این واقعیتها منشا عملگرایی و اکتفا به اقناع در القاء معارف دینی است. بسیاری از بیانات دینی با هدف اقناع پرسشگر و مخاطب صادر شده اند و نه بیان حاق حقایق و معارف دین.  
 
اصل تنزیل 
این اصل مبتنی بر آیات و روایاتی است که برای قرآن مراتب معنایی قائل است. از امام صادق علیه السلام نقل شده است که فرمودند : قرآن سه بخش است ؛ لفظ که برای عوام است، اشارات که برای خواص است و حقایق که برای انبیاست. از این بیان نورانی می توان نتیجه گرفت که مخاطبین قرآن کریم به لحاظ فهم و ادراک معارف در سطوح مختلفی می باشند. حال تصور کنید وقتی عمده مخاطبین قرآن کریم و پیشوایان دین از گروه اول باشند ( به جهت کثرت تعداد) عمده بیانات دینی نیز در سطح همین قشر صادر و منتشر میشود. به عبارت دیگر نازل بودن عمده مخاطبین معارف دینی باعث می شود عمده معارف دین هم در سطح نازلی از بیان باشند. این اقتضای طبیعی را شاعر چنین بیان می کند:
 
چونکه با کودک سروکارت فتاد                                  هم زبان کودکی باید گشاد
 
در روایاتی داریم که نبی اکرم ص هیچگاه در سطح عقل قدسی خود با کسی سخن نگفت. 
شاید اینجا این سوال به ذهن متبادر شود که چطور با وجود علم بی پایان پیشوایان دین می توان به نازل بودن معارف دینی قائل بود ؟ 
پاسخ این است که در این مساله فقط علم امام علیه السلام مطرح نیست بلکه باید مخاطب و مسوولیت الهی امام را در تفهیم معارف به وی نیز مد نظر قرار گیرد. علم امام با وجود کلی و تام بودن اسیر جزئیت ذهن و فکر مخاطب است لذا نتیجه نیز به همین نقص مبتلا می شود چه اینکه گفته اند : نتیجه تابع اخس مقدمتین است. هرچند دست هدایت امام می خواهد مخاطب را از ظلمت جهل خارج سازد اما مخاطب توان بالا آمدن نامحدودی ندارد لذا خروج از ظلمت جهل به نور علم به تدریج و کم کم صورت می گیرد.
اصل تنزیل فروعاتی نیز دارد که در ذیل به آنها می پردازیم . 
اصل تیسیر
این اصل از آیه : 
«انا یسرنا القرآن للذکر فهل من مدکر»
همانا ما(بیان) قرآن را برای یادآوری ( حقایق) آسان نمودیم پس آیا متذکری هست ؟ 
که در سوره شعرا چندین بار تکرار شده - و امثال آن- قابل استنباط است. تکرار این کلام حامل پیامی است که صاحبان خرد و اندیشه را به فکر وامی دارد. 
این اصل به ما می گوید قرآن قابلیت ارائه در قالب یک کلام سخت و سنگین و پیچیده را داشته اما برای فهم و هدایت مخاطبین ، ساده و روان القاء شده تا همگان از آن بهره مند شوند . 
اقتضای بیان ساده و آسان آنست که کلام از هرگونه پیچیدگی و اغلاق که در مباحث مبسوط علمی و فکری وجود دارد بدور باشد. این در حالی است که قرآن عهده دار بیان حقایق و معارفی است که دانشمندان و متفکران جهان در بیان آن یا عاجز مانده یا در قالب سخنانی مفصل و مبسوطی که جز خواص نمی توانند آنرا بفهمند بدان پرداخته اند. بطور مثال مساله مرگ که امیر مومنان ع آنرا از اسرار و مسائل پیچیده می دانند در بیاناتی ساده از قرآن کریم تحت عنوان قبض روح یا در روایات تحت عنوان انتقال از نشاه ای به نشاه دیگر تعریف شده است. این بیانات ساده هرچند حاوی حقایقی کلی هستند اما نمی توان تمام خصوصیات مساله مرگ را هم از آنها فهمید. لذا غواص دریای معارف دین نباید تصور کند با شنیدن امثال این بیانات تمام حقایق و مسائل را دریافته است چرا که غرض در القاء اینگونه سخنان بیان کلیات و اصولی است و نه بیش از آن.   
اصل تمثیل 
به اعتراف کسانی که در کارتعلیم و تربیت هستند یکی از بهترین روشها برای القاء مفاهیم به مخاطبین بخصوص مخاطبین عام استفاده از تمثیلات و تشبیهات است . قرآن کریم که ازسوی خدای حکیم نازل شده این واقعیت را کاملا مورد عنایت قرار داده و از تشبیهات و تمثیلات بسیاری در بیان معارف بهره جسته است :
« و ضربنا من کل مثل» 
و ما از هر مثلی زدیم 
 دایره بهره گیری از تمثیلات در قرآن چنان گسترده است که می توان مدعی شد در بیان تمام معارف آن از شیوه تمثیل استفاده شده است. قرآن کریم اصول معارف یعنی توحید، نبوت و معاد و همچنین معارفی که در ذیل آن دو مندرجند را غالبا بصورت تمثیل بیان کرده است. 
علت این استفاده گسترده از تمثیلات در قرآن حتی در اصول معارف ، سنگین بودن حقایق و دور بودن آنها از ذهن و تصور آحاد بشر است. بطور مثال دغدغه اصلی و اولیه قرآن کریم در خصوص اصول معارف، ایجاد باور نسبت به آنها در اعراب جاهلی است؛ نه تفصیل کیفیات آنها به بیانی علمی در ظواهر کلام. قرآن حکیم نمی تواند بطور صریح به رابطه وجودی خدا و خلق بپردازد چون ذهن بت پرستان بلکه عموم انسانها که با امور محدود مادی سر و کار دارند از فهم ربط نامحدود با محدود عاجزند. یا در باب معاد نمی تواند از صریح حقایق آنسویی سخن بمیان آورد چرا که بشر اینسویی به امور فانی و زودگذر و محدود مادی مشغول است و هیچ ذهنیتی از آن نمی تواند داشته باشد بخصوص که برخی از این حقایق فراذهنی اند. قرآن کریم در باب معاد که مشرکین و کفار جاهلی بطور کامل بدان بی اعتقاد بودند دغدغه باوراندن و بکارگیری این باور در اصلاح رفتار و اخلاق آنهاست و نه تفصیل حقایق و کیفیات مربوطه . حتی برخی از حقایق مربوط به معاد را نیز بعلت دور از ذهن بودنش بسیار کم مورد توجه قرار می دهد مانند مباحث برزخ که تنها به چند آیه در مورد آن اکتفا کرده است. اینها همه موجبات بیان تمثیلی قرآن کریم در معارف است. توجه به این اصل باعث می شود کاوشگر قرآن در فهم تمثیلات قرآنی بدنبال امور غیر منظور نرود و اصل کلی را استنباط نماید. مثلا در تمثیل معاد انسان به روییدن گیاه از زمین نباید بدنبال اثبات وقوع عینی چنین رویشی برای انسان در معاد باشد بلکه روشن ترین وجه تمثیل در این مثال ارتقاء وجودی انسان در آخرت است همانطور که گیاه از خاکی که مرتبه نازلتری را داراست می روید.   
اصولی که اینجا بیان شد هریک علت نحوه خاص بیان قرآنی در مجموعه ای از آیات است که توجه و دقت در آنها کاوشگر قرآن را به فهم صحیح تر نزدیک می سازد.
در پایان متذکر می شویم که این اصول در خصوص معارف است. چون موضوع معارف اغلب فرامادی و فرازمینی است و مجال وسیعی در فهم و تلقی آنها وجود دارد پس شامل احکام نمی شود چرا که موضوع احکام عمل عبادی وامثال آن است . به عبارت دیگر بیانات قرآن و روایات در باب احکام سنن و عبادات و امثالهم صریح و آشکار است چون در مورد آن محدودیت درک یا عمل برای عموم مخاطبین وجود نداشته و ندارد. لذا در احکام عبادات و معاملات معیار ، معانی ظاهری الفاظ است مگر اینکه در ضمن بیان حکمی مساله ای معرفتی مطرح شده باشد. 
 


کد مطلب : 2156               بازدید از مطلب: 412
ارسال اين مطلب به دوستان
ارسال اين مطلب به دوستان
دريافت فايل مطلب
دريافت فايل مطلب
نسخه قابل چاپ
نسخه قابل چاپ

 [0 نظر]



نام شما :
آدرس سایت یا وبلاگ:
http://
آدرس ايميل :
نظر شما :
کد امنیتی:
  

  یادداشت  
 معرفی
 
الحمد والثناء لعین الوجود و الصلاه و السلام علی واقف مواقف الشهود و علی آله امناء المعبود
 
این سایت به یاری خدا برای ارائه مشاوره دینی و پاسخگویی به سوالات دینی مراجعین عزیز و ارائه مقالاتی در زمینه های مذهبی و فرهنگی می باشد. ما اهل علم و فضل را به همکاری در زمینه های گفته شده دعوت می نماییم.
از او یاری می طلبیم و بر او توکل داریم.

  پیوندها  
  اوقات شرعي  

درباره ما  ارتباط با ما  |  آمار بازدیدکنندگان |  جستجو  |  فید مطالب

استفاده از کلیه مطالب سایت با ذکر منبع بلامانع است.

طراح : شرکت گذرگاه وارثان لارستان‬